Brutale vragen en handen die zonder toestemming door je haar gaan: voor radiopresentator Donna Senders en veel andere mensen van kleur is het herkenbaar. Tegelijk gaan cornrows – vlechten – verder dan een haarstijl: ze dragen geschiedenis met zich mee. ‘Ons haar is geen vluchtroute meer, wel een statement.’
Radio-dj en podcasthost Donna Senders deed vorig jaar boodschappen toen een onbekende vrouw van middelbare leeftijd ongevraagd aan haar vlechten zat. ‘De vrouw vroeg zich af hoe mijn haar groeide en raakte het ineens aan.’
Senders besloot iets te doen, wat ze altijd al eens wilde proberen: het gedrag kopiëren. Dus raakte ze met haar handen de coupe van de vrouw aan.
‘Ze schrok en deinsde achteruit. Ik zei tegen haar: “Jij gaat met je handen door mijn haar, dus ik doe het ook maar.”’
‘Ik vond het heel ongemakkelijk en naar om te doen’, blikt Senders terug. ‘Ik wil niet aan iemands hoofd zitten, maar toch doen anderen dit bij mij al mijn hele leven.
Ik wilde het een keer terugdoen om de absurditeit ervan te laten zien: we staan in de supermarkt en raken elkaars haar aan, terwijl we niet eens weten hoe we heten.’
Het blijft bij Senders niet bij ongepaste aanrakingen. Ook online ontvangt ze geregeld nare berichten over haar haar. ‘Waarom hebben jullie Afrikanen altijd van die gare haarstijlen?’ En: ‘Waarom moet het er altijd zo raar uitzien?’, schrijft iemand over haar cornrows.
Strakke vlechten
Cornrows zijn strakke vlechten die dicht tegen de hoofdhuid aan worden gevlochten, waardoor rijen ontstaan die doen denken aan maïskolven, waaraan de naam is ontleend. In het Caribisch gebied worden het canerows genoemd, vernoemd naar de suikerrietplantages.
En in de Surinaamse diaspora is de stijl bekend onder de naam kwikwiba, omdat de vlechten lijken op de schubben van de kwikwi-vis.
Lees verder onder de foto
Donna Senders: ‘Ons haar is zoveel meer dan een leuke stijl op je hoofd.’ – beeld: Ruby Cruden
‘Cornrows zijn een vorm van kunst’, zegt haarspecialist Chantal Sporkslede. ‘Mensen die cornrows dragen, dragen vaak een stuk geschiedenis, traditie en gemeenschap met zich mee.’
Janice Deul, auteur van onder andere Keti Koti en Kan ik nog thuis zijn in dit land, beaamt dat: ‘Black hair is meer dan alleen maar haar. Het staat voor identiteit, eigenheid, cultuur en voor verbinding met je voorouders.’
‘In de slavernij werden haren van tot slaaf gemaakte mensen afgeschoren’, weet Senders. ‘Dat was voor hen een groot verlies van identiteit. En toch’, stelt ze, ‘vonden mensen manieren om hun haar te gebruiken om levens te redden. Dat mag niet vergeten worden. Haar is zoveel meer dan een leuke stijl op je hoofd.’
De vlucht naar vrijheid
Uit overlevering zijn verhalen bekend dat in sommige cornrow-stijlen patronen werden gevlochten die de veiligste vluchtroutes aangaven voor tot slaaf gemaakte mensen. Ook zaden, rijstkorrels en goudklompjes zouden worden verborgen in de vlechten, meegenomen op de vlucht naar vrijheid.
‘Criticasters zetten hier in het verleden vaak vraagtekens bij’, zegt Deul. ‘Dat is begrijpelijk wanneer je vooral waarde hecht aan geschreven bronnen.
Zaken als deze werden natuurlijk niet op papier vastgelegd, maar via orale tradities van generatie op generatie doorgegeven. De informatie was immers geheim en alleen voor intimi.’
Janice Deul: ‘Black hair heeft een momentum.’ – beeld: Marie-Louise Hodge
Etnobotanicus Tinde van Andel beschrijft in National Geographic hoe een Surinaamse vrouw van een plantage ontsnapte. Ze smokkelde rijstzaden in haar vlechten mee tijdens haar vlucht, via de rivier de Tapanahoni naar het binnenland. ‘Ze konden me zelfs vertellen in welk dorp haar nakomelingen wonen’, zegt de onderzoeker in het magazine.
Rijstzaden meesmokkelen
Die verhalen leven ook verder in de literatuur. Voormalig Dichter der Nederlanden Babs Gons opent haar nieuwste poëziebundel Wie zijn we morgen met het gelijknamige gedicht.
‘We stellen ons de vraag wie we geweest zouden zijn’, schrijft Gons. ‘Zouden we rijstzaden hebben meegesmokkeld in rijen strak ingevlochten haar?’
In het prentenboek Het meisje met de zaadjes in het haar van Nancy Bosmans en illustrator Lisa van Winsen wordt dat idee verder uitgewerkt. Het gaat over het Ghanese meisje Yaa dat met haar moeder gedwongen wordt hun dorp te verlaten.
Een illustratie uit het prentenboek ‘Het meisje met de zaadjes in het haar.’ – beeld: Lisa van Winsen
Haar moeder verstopt zaden van groente en fruit in haar vlechten, die later aan de andere kant van de Atlantische Oceaan uitgroeien tot planten en gewassen.
Het boek is gebaseerd op ervaringen van tot slaaf gemaakte mensen, die in het diepste geheim zaadjes in hun gevlochten haar verborgen. Die zaden zijn nog steeds te vinden in de voormalige koloniën.
Toch wordt datzelfde haar niet altijd geaccepteerd, merkt Senders. ‘We hebben als mensen een ongeschreven regel dat we geen opmerkingen maken over iemands uiterlijk of gewicht. Maar zodra het om vlechten of kroeshaar gaat, worden er wel beledigende opmerkingen gemaakt.’
Vragen uit interesse zijn welkom, benadrukt de FunX-presentator. ‘Maar iemands haar raar, vreemd en onverzorgd noemen, dat kan nooit geaccepteerd worden.’
Vlechtkapsels op het WK
Deul ziet wel een kentering. ‘Black hair heeft een momentum’, vindt de co-auteur van het boek Little Black Hair Book. Op straat, op sociale media, in de popcultuur, in de kunst en literatuur verschijnen volgens haar steeds meer verhalen over vlechtkapsels.
‘En kijk naar voetballers als Memphis Depay en Crysencio Summerville op het WK: ze rockten de meest fantastische vlechtstijlen. Je haar dragen in de stijl die je wilt, is een vorm van vrijheid: natural hair staat voor jezelf kunnen en mogen zijn.’
‘Ik herinner me de trotse bossen haar van mijn moeder en oma. Ons haar is altijd onze kroon.’
Tegelijkertijd, benadrukt Deul, hoeft het dragen van een afro of cornrows niet altijd een statement te zijn. Soms is het gewoon een esthetische of praktische keuze. ‘Vrouwen kiezen ook vaak voor vlechten, omdat dat handig is op vakantie.
Natuurlijk haar moet absoluut worden gevierd als teken van schoonheid, maar ook wij moeten de vrijheid hebben om te experimenteren met onze looks. Dus als je kiest voor extensions of haarstukjes – be my guest. Tenminste, zolang dat je authenticiteit en identiteit benadrukt en niet wegpoetst.’
Vlechten met vaders
Op een zondagochtend zitten vijf vaders met hun dochters in de salon van haarspecialist Chantal Sporkslede in Almere. Meestal is het een mix van zwarte en witte vaders, deze keer zijn het alleen vaders van kleur. Sporkslede, in de community bekend als Nuby, leert hen vlechten.
‘Een vlechtmoment is zoveel meer dan een kapsel’, vertelt ze. ‘Als ik een vader leer hoe hij het haar van zijn dochter moet vlechten, leer ik hem meer dan een techniek.
Vooraf denken vaders vaak dat ze niet kunnen vlechten. ‘Maar uiteindelijk lukt het ze allemaal. En dan zie je ze trots zitten met hun dochters. Die momenten zijn heel waardevol. Een kind onthoudt: niet alleen mama deed mijn haar, papa ook.’
Sporkslede geeft deze workshops omdat haartradities volgens haar niet verloren mogen gaan. Als oprichter van kapsalon Nuby’s Hairitage en de Hairitage Academy ziet ze zichzelf als educator en, zoals ze het zelf noemt, bewaker van haartradities.
Ze groeide op in Suriname, tussen de vrouwen in haar familie. Haar moeder, haar oma, haar zussen en tantes. ‘Ik herinner me hun trotse bossen haar. Voor ons was ons haar altijd onze kroon. Voor mij is dat het nog steeds.’
Ze zwijgt even. ‘Ons haar groeit omhoog. Het is hemels.’
Liever steil haar
Als kind wilde Donna Senders niets liever dan steil haar. Ze groeide op als meisje van kleur en viel al op.
‘En dan wilde ik iets leuks met mijn haar doen en kreeg ik vervelende opmerkingen, of werd er aan me gezeten. Als kind vond ik dat lastig, en wilde ik net als de rest van mijn klas zijn.’
Nu is dat anders. ‘Ik ben Nederlands-Congolees en ik heb tweehonderd procent Congolees haar.’ Ze lacht. ‘Nu vind ik het juist heel mooi. Het haar wil eruit komen, naar boven groeien.
Het is een mooie uiterlijke verbintenis met mijn roots. Juist omdat het zoveel culturele lading heeft. Ik ben er trots op.’
‘Ons haar is geen vluchtroute meer. Wel een statement.’
Ze deelt dat gevoel in haar podcast Mixed Feelings, voor iedereen met een gemixte afkomst die even niet meer weet waar die thuishoort.
Een moeder stuurde haar een berichtje met een foto van haar dochter met een afro. ‘Mijn dochtertje komt nog dagelijks huilend thuis’, schreef ze. Senders herkende het gevoel meteen. ‘Dit is precies waarom ik erover praat. Haardiscriminatie speelt nog steeds.’
Vrijheid om te vlechten
Wanneer Senders zelf cornrows draagt, komen online de vragen. Mensen reageren goedbedoeld: ‘Vlecht jij je haar om vrijheid te laten zien? Je bent toch geen tot slaaf gemaakte persoon?’
Ze begrijpt de vraag. ‘Maar het betekent niet dat je die haarstijlen niet met een andere lading kunt dragen. Ons haar is geen vluchtroute meer. Wel een statement. Het laat zien hoeveel diversiteit, creativiteit en schoonheid er in de vlechtpatronen zit.’
Dit verhaal is geplaatst in het Nederlands Dagblad.