Van haar jeugd als Britse in Noord-Ierland tot haar strijd met onvervuld moederschap, schrijver en podcaster Elizabeth Day weet hoe het voelt om aan de zijlijn te staan. ‘Je kunt je niet verbinden met iemand die constant perfectie wil laten zien.’
Elizabeth Day (47) spreekt met een helder, posh Brits accent. Precies dat accent maakte haar als kind tot een buitenstaander. Ze was vier toen haar gezin vanuit Londen naar Derry in Noord-Ierland verhuisde voor het werk van haar vader, een chirurg, vertelt ze via Zoom.
‘Het waren de hoogtijdagen van The Troubles en de IRA. Mensen keken naar me alsof ik de Britse bezetter was. Hoe meer ik sprak en mijn accent klonk, hoe meer ik voelde dat ik er niet bij hoorde. Dus werd ik een waarnemer, iemand die luisterde in plaats van sprak.’
Op haar tiende ging ze naar een kostschool in Belfast. Daar voelde ze zich opnieuw een vreemde. ‘Leeftijdsgenoten vonden mij belachelijk. Ze lachten achter mijn rug om.’
Die angst – om ongezien te zijn, om niet begrepen te worden – loopt als een rode draad door al het werk van Day. Ze verkent het in haar podcast How to Fail (45 miljoen downloads), waarin ze bekende en minder bekende gasten vraagt naar momenten waarop ze faalden en wat ze ervan leerden. In haar nieuwste roman Een van ons, een vervolg op de literaire thriller en bestseller Het feest, keert het beeld van de buitenstaander opnieuw terug.
Een plek waar je thuishoort
‘Alle personages zijn op zoek naar hetzelfde: een plek waar ze thuishoren’, stelt de auteur. Hoofdpersoon Martin wil geaccepteerd worden door de elite van Londen en Oxbridge waar hij als ‘beursstudent’ nooit bij hoort. Hij worstelt met zijn seksuele identiteit en gevoelens voor studievriend Ben Fitzmaurice, die de nieuwe Britse premier wil worden.
Serena, de vrouw van Ben, zoekt naar identiteit te midden van transitie. Ze zit in de menopauze en vraagt zich af wat er van haar overblijft nu ze haar fysieke aantrekkelijkheid verliest, haar waardigheid, en de nabijheid van haar kinderen.
Hun dochter Cosima is activist en gelooft heilig dat de wereld kan veranderen. Fliss, de zus van Ben, kon zich vanwege verschillende voorvallen in haar jeugd nooit voegen naar de verwachtingen van haar bevoorrechte klasse. Alle personages komen samen bij haar uitvaart. ‘Fliss is het kloppende hart van het boek’, aldus Day.
U vraagt uw podcastgasten altijd naar een faalervaring. Kunt u een mislukking noemen tijdens het schrijven van uw nieuwste boek die u hielp groeien?
‘De kunst van schrijven is de kunst van het omgaan met mislukking. Je begint met een buitengewoon idee voor een boek. Maar tijdens het schrijven kom je erachter dat het niet de glorieuze kathedraal wordt die je je voorstelde. Dan moet je omgaan met die teleurstelling. Ik probeer tijdens het schrijven het volume van mijn innerlijke criticus zachter te zetten. Elke dag schrijf ik duizend woorden zonder mezelf te beoordelen. Daarna mag ik van mezelf pas de tekst bewerken.
Vorig jaar november reisde ik naar Berlijn om mijn roman af te maken. Ik boekte een designhotel dat er prachtig uitzag. Eenmaal daar bleek het een voormalige gevangenis. Ik verbleef in de kapel – de enige kamer met bad. Door de tijdsdruk voor Kerstmis haastte ik me en stuurde het concept naar mijn agenten.
‘Wij zijn geen menselijke wezens die een spirituele ervaring hebben, wij zijn spirituele wezens die een menselijke ervaring hebben.’
Hun respons: ‘Je moet het herschrijven.’ Ik was gaandeweg van gedachten veranderd over waar de personages uit zouden komen, zonder dat vroeg genoeg aan te kondigen.
Leuk om te horen was het niet. Maar ze hadden wel gelijk. Bij het herschrijven werd het boek zoveel beter. Het personage van Serena had te weinig nuance. Door het herschrijven kreeg ik de kans haar beter te leren kennen en haar veelzijdigheid als vrouw en moeder te verkennen.
En dan Fliss, haar verhaal zat eerst in maar een hoofdstuk in het midden van de roman. Ik besloot om haar verhaal door het hele boek te weven. Door tijd te nemen om te herschrijven is het boek echt beter geworden.’
Waarom vindt u het belangrijk om te praten over dingen die mislukken?
‘Omdat het deel uitmaakt van wat ons allemaal als mensen verbindt. Ongeacht wie we zijn, waar we leven of wat onze achtergrond is. Wanneer we falen, moeten we niet denken: nou, dat maakt mij een verschrikkelijke mislukking en ik ben de enige persoon die zo heeft gefaald. We moeten begrijpen dat, hoe we reageren op mislukking, ons karakter vormt.’
Day voelde zich mislukt toen ze de podcast lanceerde. ‘Ik was 39, had een echtscheiding achter de rug en nog een relatiebreuk. Ik probeerde kinderen te krijgen, maar het lukte niet. Van buitenaf leek ik het goed voor elkaar te hebben – ik had een heel goede baan als ‘feature writer’ bij een dagblad. Maar zo voelde dat niet van binnen. In die fase van mijn leven deelde ik ook niet hoe ik me werkelijk voelde. Die kloof tussen wat je ziet en ervaart, kan ons zo eenzaam maken.’
U kreeg geen kinderen. Wat deed dat met u?
‘Ik probeerde twaalf jaar zwanger te worden. In februari 2023 ging ik door een zeer donkere periode in mijn leven. Een ronde van IVF was opnieuw mislukt. Een vriendin kwam met de tip om met een helderziende in de Verenigde Staten te praten. Dit medium belde me op een avond, wist niets van wie ik was en wat ik deed, maar zei allemaal dingen die klopten.
‘Voor mij gaat het christendom over acceptatie, tolerantie, liefde en inclusiviteit.’
Ongeveer halverwege ons gesprek vertelde ze me dat ze dacht dat ik in een vorig leven moeder van zes kinderen was geweest. Dit leven, verzekerde ze me, was me toebedeeld om op mijn eigen voorwaarden te leven. Zodra ze het zei, voelde ik de waarheid van haar woorden. Toen we ophingen realiseerde ik me dat ik drie miskramen heb gehad en drie IVF-behandelingen doorstond die mislukten.
Het gesprek gaf me vrede. En dat heb ik nog steeds. Ik ben tot het besef gekomen dat mijn doel in dit leven misschien niet is om moeder te zijn in de conventionele zin van het woord, maar om te spreken voor en met de vrouwen die dat niet zijn.’
Bent u er nog verdrietig om?
‘Ik zal altijd verdrietig zijn over het missen van een eigen kind, maar ik heb ook vrede met dat verdriet. Ik zie de droefheid als onderdeel van mijn reis en kan de emotie observeren in plaats van erdoor verzwolgen te worden. Zoals dichter Rainer Maria Rilke zegt: We zouden alles moeten ervaren, geen enkel gevoel is definitief.’
Wat doet u met het gemis dat dus blijvend is?
‘Ik richt me op de liefde die ik wél heb in plaats van die ik niet heb. Dat geeft mij vervulling, en het niet hebben van kinderen creëert ook kansen voor mij en mijn man Justin. We maken mooie reizen en genieten van elkaar.’
Day erkent dat ze op een spirituele reis is. ‘Wij zijn geen menselijke wezens die een spirituele ervaring hebben, wij zijn spirituele wezens die een menselijke ervaring hebben. Ik noem het God. Voor mij gaat het christendom over acceptatie, tolerantie, liefde en inclusiviteit. Andere mensen noemen het wat ze willen.
Ik geloof dat er spirituele lagen zijn die wij als gebrekkige mensen niet volledig doorgronden. Sommige mensen, zoals die helderziende, lijken er toegang toe te hebben.’
U schrijft vaak over klasse. Waarom bent u er zo door gefascineerd?
‘In het Verenigd Koninkrijk denken we graag dat we voorbij klasse zijn. Er wordt wellicht minder over gesproken, maar in stilte is het er nog steeds. Mensen in bepaalde kringen moeten goed begrijpen hoe het werkt. Voor een romanschrijver is dat rijk terrein: de balans tussen wat mensen waarnemen en hoe ze zich gedragen.’
Martin Gilmour, haar ‘gewone’ hoofdpersoon, worstelt met het verlangen geaccepteerd te worden door mensen die hem nooit zullen toelaten binnen hun gelederen. ‘Het klassensysteem is wreed, omdat het ons verdeelt in plaats van verbindt.
Wanneer het samenvalt met politiek, is het ongelooflijk gevaarlijk. We stemmen nog steeds op mensen – overwegend mannen – die hun hele leven geen tegenslag hebben gekend, die geen weet hebben van het leven van de gewone Brit, die politiek zien als een strategisch spel dat ze geleerd hebben in elite-instellingen.’
U wilde er zelf jarenlang ook bijhoren. Hoe is dat nu?
‘Ik ben me bewust van mijn privilege: wit, middenklasse, met het juiste accent en actief in de mediawereld van Londen. Dat waardeer ik allemaal. Het verschil is dat ik nu niet meer hunker om ergens bij te horen. Ik wil geaccepteerd worden om wie ik ben. Acceptatie en zelfacceptatie zijn belangrijk. Het is alsof buitenstaander zijn, me bij een plek heeft gebracht waar ik nu dankbaar voor ben.’
Uw werk laat mensen zich minder alleen voelen. Wanneer voelt u zich het meest verbonden met anderen?
‘Ik heb dit jaar twee tours door het land gedaan: een voor How to Fail en een voor Een van ons. Het is zo mooi omdat het auditorium vol mensen zit die zich verbonden voelen met elkaar en met mijn werk. Na afloop komen mensen vaak naar me toe en vertellen hun verhaal. Een vrouw vertelde dat ze een miskraam had gehad. Haar tweede dochter heeft ze Elizabeth genoemd, naar mij. Dat raakt me enorm.
Dat is waarom ik dit doe: niet om perfectie te tonen, maar om te laten zien dat we allemaal mensen zijn en dat verbinding mogelijk is. Je kunt je niet verbinden met iemand die constant perfectie wil laten zien.’
Dit verhaal is geplaatst in het Nederlands Dagblad.