Goede vrienden houden je gezond en versterken de democratie, zegt socioloog Beate Völker. Vriendschap is volgens haar de relatie bij uitstek waarin je het oneens kunt zijn en toch samen verdergaat. ‘Je krijgt liefdevol een andere wereld te zien.’
De avond voor ons gesprek rook het in de keuken van Beate Völker (63) naar de Franse Elzas. Ze had in haar Utrechtse appartement, op loopafstand van de Domtoren, twee vriendinnen te gast voor wat ze zelf de kleine boekenclub noemt.
Om de beurt ontvangen ze elkaar thuis, en wie gastvrouw is, kookt een maaltijd in de geest van het boek.
Deze keer bespraken ze het tweede boek in de trilogie Het land van de anderen van de Frans-Marokkaanse schrijver Leïla Slimani.
De boeken volgen een familie in Marokko van de Tweede Wereldoorlog tot nu. De hoofdpersoon komt uit de Elzas en trouwt met een Marokkaanse man. Het is een verhaal over migratie en cultuurverschillen, over moeders en dochters.
‘Het eerste deel hadden we al besproken. Een vriendin maakte toen een tajine (een Marokkaanse stoofpot) dus, ja, dat kon niet meer.’ Ze lacht. ‘Bij mij werden het gerechten uit de Elzas.’
Völker is socioloog en hoogleraar sociale netwerken aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Al jaren doet ze onderzoek naar sociale netwerken, sociale cohesie en vriendschappen. Zelf heeft ze zo’n vier à vijf goede vrienden, met een grotere groep mensen daaromheen.
Lief en leed
Ze zit in drie boekenclubs. In de grootste zitten acht vriendinnen. ‘Dat loopt sowieso altijd uit. We praten over veel meer dan het boek. We delen ook in een rondje hoe het met iedereen gaat, ons lief en leed.’
Juist op zulke avonden kan een vriendschap, haar lievelingsonderwerp, voelen als thuis, zegt ze. Al is dat nooit vanzelfsprekend.
‘Het verschilt per moment en per persoon. Een vriendschap wordt tussen twee mensen steeds opnieuw gezocht en gekalibreerd. Maar als je op een rustig moment iets met elkaar deelt, voelt dat als thuis en merk je ook dat jij voor de ander een thuis kunt zijn.’
Een oplossing is er dan lang niet altijd. ‘Een ziekte van een dierbare kun je niet oplossen. Dat is natuurlijk zo typisch voor vriendschap: je draagt het mee. Het gaat heel vaak om naast de ander staan.’POLL
Cruciaal voor samenleving
Wat aan de eettafel klein lijkt, is volgens Völker van grote waarde. In haar wetenschappelijke boek Vriendschap noemt ze vriendschap zelfs ‘de belangrijkste relatie in ons leven’.
‘Vriendschappen zijn cruciaal voor de samenleving. Daarin zijn ze echt belangrijker dan een huwelijk of een liefdesrelatie’, stelt ze.
‘Natuurlijk zijn familie en partners ook belangrijk, maar voor de verbinding tussen mensen is vriendschap de relatie die ertoe doet.
Een huwelijk of liefdesrelatie biedt veel minder zicht op andere perspectieven. In een vriendschap krijg je liefdevol een andere wereld te zien. Er is geen relatie die zich daar beter voor leent.’
Vrienden zijn voor haar het luikje naar andere werelden, en daarmee voeding voor de bodem van de democratie. Ze hoeven het daarbij lang niet altijd met elkaar eens te zijn.
‘Je zoekt samen naar mogelijkheden en je plaatst gebeurtenissen in perspectief. Zo groeit solidariteit, het besef dat we bij elkaar horen. Die hebben we in deze tijden hard nodig om de democratie te beschermen en levendig te houden.’
Altijd vrienden
Maar vriendschap doet ook iets voor de mens zelf. Steeds meer Nederlanders leven een periode zonder partner.
Bijna veertig procent van alle huishoudens bestaat uit één persoon, en dat aandeel groeit in heel Europa, weet ze. ‘Mensen zijn een bepaalde levensfase zonder partner, maar vrienden zijn er altijd. Zij behoeden je voor eenzaamheid.’
Vrienden zijn ook goed voor je (mentale) gezondheid, dat is volgens Völker overtuigend aangetoond.
Ze wijst op meta-analyses waaruit blijkt dat sociale verbondenheid even sterk doorwerkt in je gezondheid als roken, maar dan de andere kant op. ‘Vrienden kunnen voorkomen dat je in een depressie belandt. En als het toch gebeurt, helpen ze je om te herstellen.’
Ze vertelt over een experiment. Deelnemers kregen een helling te zien waar ze overheen moesten klauteren, en ze moesten inschatten hoe zwaar dat zou zijn.
De helft had een vriend meegenomen. ‘Die mensen schatten de helling lager in. Met een vriend naast je voel je je sterker. Vrienden trekken je door situaties heen. Je kunt de wereld aan.’
‘Diepgang ontstaat pas als je echt over je leven praat, lief en leed deelt.’
Het effect van vriendschap is meetbaar in het lichaam: stresshormonen dalen en gelukshormonen komen vrij, zegt ze op basis van onderzoek. ‘Je lacht met vrienden, dat is een boost voor je immuunsysteem.’ Bij lezingen vraagt ze haar publiek even terug te denken aan de laatste avond met vrienden. ‘Mensen glimlachen meteen. Dat zegt al genoeg.’
Toch staan we volgens haar te weinig stil bij de waarde van vriendschap. ‘We nemen haar voor lief. En we blijven te veel hangen in leuke dingen met elkaar doen. Daar is op zich niets mis mee. Maar diepgang ontstaat pas als je echt over je leven praat, lief en leed deelt en beseft: ik ben niet jij, ik denk anders, maar we delen het leven met elkaar.’
Vonk van herkenning
We zoeken volgens Völker te vaak mensen die op ons lijken, en de samenleving zet ons al op dat spoor vanaf de basisschool. ‘Ik kom in mijn dagelijks leven eigenlijk niemand tegen die heel erg anders is dan ik’, erkent ze.
‘Ik ben wel bevriend met een paar jongere mensen, mede door mijn werk. Dan merk je hoe betekenisvol dat is. Ik kijk met deels bewondering en deels vraagtekens naar hoe zij hun leven inrichten. Jonge collega’s zeggen veel eerder: dit is te veel. Ze zijn beter in grenzen trekken dan ik destijds.’
Haar vriendenkring zou nog gemengder mogen zijn, vindt ze. ‘De diversiteit valt tegen. Het zou nog veel meer kunnen, net als bij iedereen. Toch kan vriendschap daar dwars doorheen lopen, denk aan de receptioniste, de caissière of de buurvrouw die je af en toe ziet. Dan heb je ineens een vonk van herkenning: ik zie je als mens.’
Om die reden noemt ze vriendschap een ‘dwarsloper’. ‘Als je een liefdesrelatie duurzaam wilt aangaan, trouw je en sticht je mogelijk een gezin. De sociale omgeving en de wet bemoeien zich daarmee. Aan het begin krijg je een briefje, en als het eindigt weer een briefje.
Voor vriendschap hebben we dat allemaal niet. Er zijn geen regels. Met iedere persoon bepaal je opnieuw hoe je je vriendschap invult.’
Een kaarsje branden
Juist zo’n dwarsloper zou volgens Völker kunnen gedijen in de kerk, een van de weinige plekken waar verschillende mensen en generaties elkaar nog ontmoeten.
‘Elkaar proberen te zien en verbinding zoeken, dat zijn heel belangrijke dingen. Ik denk dat een kerk daar een goede rol in kan spelen.’
Op de vraag wat het voorbeeld van Jezus haar zegt, die zijn leerlingen vrienden noemde en at met mensen aan de rand van de samenleving, antwoordt ze: ‘Dat is echt belangrijk. Daarin kan de kerk zoveel goeds doen voor de samenleving. Maar de kerk blijft ook een instituut waar dingen geregeld zijn en waar dingen misgaan. Dat wordt soms groter dan waar het eigenlijk om gaat.’
Ze kent die wereld van binnenuit. Völker groeide op in een katholiek gezin in Bensheim, in Duitsland, en ging naar een meisjesschool die door nonnen werd geleid.
Tekst loopt door onder de advertentie
In haar puberteit nam ze afscheid van het instituut kerk. ‘Ik brand nog wel af en toe een kaarsje. En als ik op vakantie ben, stap ik ook een kerk binnen om dat te doen.’
Stadia van kennismaken
Toen Völker in 1990 naar Nederland kwam, viel haar op hoe gestructureerd vriendschap hier verloopt. ‘Eerst spreek je af in een café, dan ga je samen eten en pas daarna kom je bij iemand thuis. In mijn kringen in Duitsland zeiden we sneller: kom maar langs.’
Toch is bij iemand thuis komen nog iets anders dan echte diepgang ervaren. En dat leren we eigenlijk nergens, zegt Völker. Het gemis ziet ze onder andere bij jongeren.
Eenzaamheid neemt onder hen eerder toe dan af, ook bij jongeren met veel contacten. ‘Op papier is er geen sprake van isolatie. En toch voelen ze een leegte om zich heen.’
‘Je kunt een AI altijd uitzetten. Dus dat is zeker geen vriendschap.’
Daar komt de onzekere tijd bij waarin we leven. ‘De wereldsituatie is serieus bedreigend. We hebben allemaal het gevoel dat we er niets aan kunnen doen.
Toen ik twintig was, gebeurde er ook van alles. Maar we dachten: daar komen we wel uit. En dat bleek ook toen de Berlijnse muur viel.
Nu is het moeilijk een stip op de horizon te zien. Als je nu twintig bent, snap ik goed dat je je leeg en eenzaam voelt.’ Sociale media versterken dat gevoel: ‘Je zit thuis, terwijl iedereen laat zien dat hij met vrienden in de bioscoop zit.’
Vriendschap met AI
Nog kritischer is Völker over kunstmatige intelligentie die zich voordoet als vriend. ‘Dat is grote onzin. AI kan heel praktisch zijn, bijvoorbeeld om een probleem te structureren. Maar het wordt nooit een wederkerige relatie.
Een AI zal jou nooit om drie uur ’s nachts bellen en zeggen: ik weet het even niet meer. En je kunt een AI altijd uitzetten. Dus dat is zeker geen vriendschap.’
Wat haar het meest zorgen baart, is wat AI ons leert over vriendschap. ‘Als we gaan denken dat vrienden altijd beschikbaar zijn en ons altijd bevestigen, is dat griezelig. Wanneer heb je echt iets geleerd? Nooit door bevestiging. Leren is oncomfortabel.’
Donkere tijden
Volgens Völker blijkt pas in donkere periodes wat een vriendschap waard is. Ze verwijst in haar boek naar de ballade ‘Die Bürgschaft’ van Friedrich Schiller.
Een man die ter dood is veroordeeld, krijgt drie dagen uitstel om de bruiloft van zijn zus te regelen.
Zijn vriend blijft als onderpand achter. Komt hij niet op tijd terug, dan wordt de vriend gedood. Onderweg zit alles tegen, en pas op het nippertje haalt de man het.
‘De vriend die zichzelf als onderpand geeft, twijfelt geen seconde. Hij vertrouwt gewoon. Dat vind ik zo’n mooi beeld van vriendschap.’
Dit verhaal verscheen in het Nederlands Dagblad. Foto: Isabel van der Vlugt